Czym jest gnojowica i jakie jest jej znaczenie dla współczesnego rolnictwa.

Gnojowica jest ważnym, a zarazem kłopotliwym tematem w gospodarstwach hodowlanych. Z jednej strony jest cennym, naturalnym nawozem. Przy właściwym wykorzystaniu potrafi realnie obniżyć koszty nawożenia mineralnego. Z drugiej strony jej rosnąca ilość, a także zaostrzone przepisy, wyzwania z przechowywaniem i ryzyko strat azotu sprawiają, że zagospodarowanie gnojowicy wymaga dziś znacznie więcej wiedzy i planowania niż jeszcze kilkanaście lat temu.

Czym jest gnojowica?

Gnojowica jest naturalny nawozem płynnym powstającym w wyniku bezściołowego chowu zwierząt gospodarskich. Najczęściej trzody chlewnej i bydła mlecznego utrzymywanych na rusztach lub na stanowiskach bez ściółki. Gnojowica to mieszanina kału, moczu oraz wody użytej do spłukiwania budynków inwentarskich. Ma konsystencję płynną lub półpłynną i można ją pompować, mieszać oraz aplikować za pomocą przystosowanego do tego sprzętu.

Warto odróżnić gnojowicę od dwóch innych nawozów naturalnych:
Obornik. Powstaje on przy chowie ściółkowym. Ma postać stałą i inny skład chemiczny.
Gnojówka. Jest to odciek z obornika lub sam mocz zwierząt. Zawiera głównie azot i potas.

Jakie znaczenie ma gnojowica dla gospodarstwa?

Dobrze zagospodarowania gnojowica stanowi wartość dla gospodarstwa. To składniki pokarmowe oraz materia organiczna. Jej znaczenie jest widoczne na kilku płaszczyznach:

Wartość nawozowa i oszczędności. Ten naturalny nawóz dostarcza roślinom azot, fosfor i potas w formie łatwo dostępnej, a przy dobrze zaplanowanej aplikacji potrafi zastąpić znaczną część nawozów mineralnych, co przy obecnych cenach nawozów sztucznych przekłada się na wymierne oszczędności w gospodarstwie.

Poprawa żyzności gleby. Dobrze zaplanowane stosowanie gnojowicy wzbogaca glebę w materię organiczną, poprawia jej strukturę, zdolność do zatrzymywania wody i aktywność biologiczną. Ten efekt jest słabszy niż w przypadku obornika, ponieważ gnojowica zawiera mniej suchej masy i węgla organicznego.

Zamknięcie obiegu składników w gospodarstwie. Stosowanie gnojowic pozwala zawrócić do gleby składniki pokarmowe, które wcześniej trafiły do paszy. Domykamy w ten sposób obieg materii w gospodarstwie, w którym prowadzona jest produkcja roślinna i zwierzęca.

Dlaczego gnojowicy jest dziś więcej niż kiedyś?

ADla wielu hodowców problem zagospodarowania gnojowicy jest dziś dotkliwszy niż dawniej. Stoją za tym konkretne zmiany w strukturze produkcji zwierzęcej:

Odejście od chowu ściółkowego na rzecz systemów bezściółkowych. Coraz więcej gospodarstw, zwłaszcza w produkcji trzody chlewnej i w części chowu bydła, przeszło na utrzymanie zwierząt na rusztach. To system tańszy w obsłudze, łatwiejszy do zautomatyzowania. Wymaga mniej pracy ręcznej niż ściółkowanie, W naturalny sposób generuje gnojowicę zamiast obornika.

Mniej słomy dostępnej i opłacalnej jako ściółka. Rosnące ceny słomy, jej alternatywne wykorzystanie (np. do celów energetycznych) oraz spadek powierzchni zbóż w niektórych regionach sprawiają, że ściółkowanie stało się dla wielu gospodarstw po prostu nieopłacalne.

Koncentracja oraz intensyfikacja produkcji zwierzęcej. Gospodarstwa hodowlane rosną. Mniej jest małych chlewni i obór, a więcej dużych, wyspecjalizowanych ferm. Większa liczba zwierząt na jednostkę powierzchni oznacza większą dostępność nawozu naturalnego, który trzeba gdzieś bezpiecznie zagospodarować, często przy ograniczonym własnym areale.

Rozwój technologii bezściółkowych. Systemy usuwania odchodów takie jak spłukiwanie, zgarniacze, ruszty szczelinowe są dziś standardem w nowo budowanych i modernizowanych budynkach inwentarskich. To dodatkowo zwiększa udział gnojowicy w strukturze nawozów naturalnych.

W efekcie coraz więcej gospodarstw musi dziś planować zagospodarowanie gnojowicy tak samo starannie, jak planuje się zmianowanie czy zakup nawozów mineralnych.

Na co warto zwracać uwagę przy zagospodarowaniu gnojowicy

Pojemność i szczelność zbiornika

Przepisy programu azotanowego wymagają przechowywania płynnych nawozów naturalnych w szczelnych, zadaszonych lub w inny sposób zabezpieczonych zbiornikach. Mają one zapewnić pojemność odpowiadającą minimum 6 miesiącom produkcji gnojowicy w gospodarstwie. To ważny punkt. Zbyt mała pojemność zbiornika zmusza do aplikacji nawozu w nieodpowiednim terminie albo na nieprzygotowaną glebę, co zwiększa ryzyko strat składników i kontroli.

Terminy aplikacji

Gnojowicy nie wolno stosować przez cały rok. Zgodnie z programem azotanowym na gruntach ornych obowiązuje zakaz jej stosowania poza okresem od 1 marca do 20 października, a na trwałych użytkach zielonych – poza okresem od 1 marca do 31 października. W wybranych gminach objętych dodatkowymi ograniczeniami terminy te mogą być krótsze, dlatego warto sprawdzić aktualne zasady dla swojej lokalizacji.

Dawkowanie zgodne z bilansem azotu

Łączna dawka azotu ze wszystkich nawozów naturalnych (obornika, gnojówki i gnojowicy) nie może przekroczyć 170 kg N/ha rocznie. Oznacza to konieczność przeliczenia dawki gnojowicy na hektar w oparciu o zawartość azotu w danej partii nawozu, a nie stosowanie „na oko”.

Technika aplikacji

Sposób wprowadzenia gnojowicy do gleby ma wpływ na to, ile azotu faktycznie trafi do roślin, a ile ulotni się do atmosfery. Aplikacja doglebowa lub z użyciem węży wleczonych ogranicza straty amoniaku i nieprzyjemny zapach znacznie skuteczniej niż tradycyjne rozlewanie rozlewaczem talerzowym.

Warunki glebowe i pogodowe w dniu aplikacji

Gnojowicy nie powinno się wywozić na glebę zamarzniętą, zalaną wodą, nasyconą wodą lub pokrytą śniegiem, a także bezpośrednio przed spodziewanymi intensywnymi opadami. To warunki, w których rośnie ryzyko spływu powierzchniowego do wód i strat azotu. Ważne jest też zachowanie stref buforowych od cieków, zbiorników wodnych i ujęć wody pitnej.

Skład i jakość gnojowicy

Skład gnojowicy potrafi się znacząco różnić między gospodarstwami. Różnice mogą występować nawet między partiami z tego samego zbiornika. Regularne mieszanie przed poborem próbek i wywozem, a najlepiej okresowe badanie zawartości azotu, fosforu i potasu, pozwala precyzyjniej dawkować nawóz i unikać zarówno niedoborów, jak i przenawożenia pól.

Dokumentacja i ewidencja

Gospodarstwa objęte programem azotanowym muszą prowadzić plan nawozowy lub uproszczony bilans azotu oraz ewidencję zabiegów nawożenia. Z jednej strony to formalny obowiązek. Z drugiej, dobrze prowadzona dokumentacja ułatwia planowanie produkcji roślinnej.

O jakość gnojowicy można dbać również przy zastosowaniu aktywatorów gnojowicy. Preparatów pobudzających prawidłową aktywność mikrobiologiczną w gnojowicy.

Jak w prawidłowy sposób aplikować gnojowicę na pola i tuz

Oczywiście znajomość terminów i limitów jest ważna. Niemniej o realnej wartości nawozowej gnojowicy i skali strat azotu decyduje przede wszystkim to, w jaki sposób trafia ona na pole.

1. Technika. Wybierz taką, która ogranicza straty amoniaku. Ciągle spotykamy tradycyjne rozlewacze talerzowe, choć wciąż spotykany, powoduje największe straty azotu do atmosfery i najsilniejszy odór. Znacznie efektywniejsze są tak zwane techniki niskoemisyjne:

• Węże wleczone. Ta technika edukuje straty amoniaku o ok. 35% względem rozlewania powierzchniowego,
• Płozy wleczone (redlice). Ograniczają straty o ok. 64%, umieszczając gnojowicę w wąskich pasach tuż przy powierzchni gleby lub przy roślinach,
• Aplikacja doglebowa/iniekcja. To technika wprowadzania nawozów bezpośrednio pod powierzchnię gleby i ogranicza straty amoniaku nawet o ok. 80%, dodatkowo niemal eliminując uciążliwość zapachową.

Im większe gospodarstwo i im bliżej zabudowań lub wód powierzchniowych, tym bardziej opłaca się inwestycja we własny sprzęt niskoemisyjny lub skorzystanie z usługi aplikacji doglebowej.

2. Mieszanie z glebą. Wymieszaj gnojowicę z glebą jak najszybciej. Na gruntach ornych, gdzie nie stosuje się techniki doglebowej, gnojowicę należy wymieszać z glebą najlepiej od razu, a najpóźniej w ciągu 24 godzin od aplikacji. Im dłużej nawóz jest na powierzchni, tym więcej azotu ulatnia się w postaci amoniaku. Na glebach ciężkich i zwięzłych warto skrócić ten czas do zaledwie kilku godzin.

3. Dawka. Dobierz dawkę jednorazową do rodzaju gleby i uprawy. Jednorazowa dawka gnojowicy nie powinna zwykle przekraczać 15–20 m³/ha. Wyższe dawki zwiększają ryzyko przenawożenia, spływu powierzchniowego. Możliwe są również uszkodzenia struktury gleby.

4. Pogoda. Aplikuj w odpowiednich warunkach pogodowych. Najlepsze efekty daje aplikacja podczas chłodnych dni. Pochmurne, bezwietrzne lub z lekkim wiatrem również sprzyjają dobrej aplikacji. Wysoka temperatura oraz silne nasłonecznienie przyspieszają ulatnianie amoniaku.

5.Bufor. Zachowaj strefy buforowe. Ważne i konieczne jest zachowanie odpowiedniej odległości od cieków wodnych, zbiorników, rowów melioracyjnych oraz ujęć wody pitnej

6. Łąki i pastwiska. Na łąkach i pastwiskach zachowaj dodatkowy odstęp czasowy przed zbiorem/wypasem. Gnojowicę na trwałych użytkach zielonych warto stosować co najmniej 3–4 tygodnie przed planowanym pokosem lub wypasem.

7.Kalibracja. Skalibruj i regularnie serwisuj sprzęt. Nieszczelny lub źle wyregulowany rozlewacz czy aplikator to najczęstsza, a zarazem najłatwiejsza do wyeliminowania przyczyna nierównomiernego rozłożenia dawki i niepotrzebnych strat nawozu.

Gnojowica – podsumowanie

Gnojowica to płynny nawóz naturalny powstający przy bezściołowym chowie zwierząt (głównie trzody i bydła na rusztach) — mieszanina kału, moczu i wody, zawierająca pełny zestaw makroskładników (N, P, K). Przy dobrym zarządzaniu to realne oszczędności na nawozach mineralnych i poprawa żyzności gleby, a przy złym może być źródłem strat azotu, zanieczyszczenia wód, uciążliwości zapachowych i ryzyka kar.
Gnojowicy jest dziś więcej niż kiedyś głównie z powodu odejścia od ściółkowania na rzecz systemów bezściółkowych.

Penergetic g – naturalny aktywator gnojowicy.

FAQ – często zadawane pytania: